چرا امام حسین (ع) از خواص جامعه بیش از عموم مردم گلایه داشت؟ 

حجت‌الاسلام والمسلمین هادی سروش، استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم، در گفت‌وگو با میزان، به تبیین ابعاد مختلف قیام امام حسین (ع) پرداخت و با استناد به وصیت‌نامه، خطبه‌ها و سیره عملی ایشان، نگاه جدیدی به مفهوم پیروزی و وظایف عصر حاضر ارائه کرد. 

هدف اصلی قیام؛ «شهادت» بود یا «اصلاح امت»؟ 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در پاسخ به این پرسش که هدف اصلی امام حسین (ع) از قیام، صرفاً «شهادت» بود یا «زنده نگه‌داشتن دین و اصلاح امت» و اینکه این دو هدف چه تفاوتی در مقصد نهایی ایجاد می‌کنند، اظهار کرد: حضرت اباعبدالله الحسین علیه السلام یک حرکت بزرگی را ایجاد کرد که در این حرکت عوامل مختلفی می‌تواند دخالت داشته باشد، در عین حال عوامل اصلی و عوامل فرعی را باید در نظر گرفت. آنچه در بیان خود حضرت اباعبدالله علیه السلام در وصیت‌نامه‌ای که مرقوم فرمودند و قبل از خروج از مدینه به برادرشان محمد حنفیه دادند، این است که امام علیه السلام بنا بر اصلاح در امت اسلام داشت و این عمده برنامه امام حسین (ع) است. 

وی افزود: امام حسین علیه السلام این برنامه اصلاح را با دو روش مهم و حرکت مهم اقدام فرمودند: اولاً با یزید بیعت نکردند چون بیعت با یزید یعنی تأیید حاکمیت فساد به نام دین در عرصه دین‌داری مردم و در عرصه اجتماعی بود و دوم امام حسین علیه السلام از مدینه خارج شدند. طبق شواهد تاریخی، نامه‌های کوفیان در دهم ماه رمضان به دست امام حسین (ع) در مکه رسید و برنامه امام حسین علیه السلام و حرکت ایشان در ابتدا سخنی از دعوت کوفیان نیست. 

این استاد فقه و فلسفه حوزه علمیه قم تصریح کرد: دعوت کوفیان در مراحل بعدی، وقتی که امام حسین علیه السلام در مکه حضور داشتند، به دست امام رسید و البته بعد تازه‌ای به حرکت امام حسین علیه السلام بخشید. پس طبیعتاً آنچه که ملاک است، فرمایشات خود حضرت اباعبدالله است که می‌فرماید: «إنّما خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی» و «أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَةِ جَدِّی وَ أَبِی». برنامه امام حسین (ع) اصلاح امت اسلام است، امر به معروف و نهی از منکر نسبت به بالاترین نقطه در نگاه مردم که حاکمیت است و روش امام حسین علیه السلام هم در این برنامه، روش پیامبر و امیرالمومنین علیه السلام است. 

خطبه‌ها و نامه‌های امام؛ تأکید بر مبارزه با ظلم و سکوت خواص

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در خصوص نکات مندرج در خطبه‌ها و نامه‌های امام (ع) پیش از حرکت به سمت کربلا درباره وظیفه ایشان در برابر ظلم و سکوت خواص، تصریح کرد: در رابطه با فرمایشات امام در خطبه‌ها یا نامه‌ها، نکته مهمی که توجه را جلب می‌کند در رابطه با ظلم است که سطح خواص جامعه و سطح عموم جامعه نسبت به ظلمی که از سوی حاکمیت ایجاد شده بود و یک ظلم سیستماتیک هم شکل گرفته بود، محور سخنان حضرت اباعبدالله روی این بحث ظلم می‌رود. امام حسین علیه السلام در رابطه با ظلم گاهی اشاراتی از فرمایشات پیامبر (ص) می‌کند که اون فرمایشات همه نقطه مرکزیش حاکمیت جوره. تعبیر حاکم جائر یعنی سلطان ظالم، حاکم ظالم در بیانات امام حسین (ع) دیده می‌شود. 

وی با اشاره به روایات گفت: ما در روایات داریم که «أَفْضَلُ الْجِهَادِ کَلِمَةُ حَقٍّ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ» یا حاکم جائر. در بیان دیگری، امام حسین از پیامبر نقل می‌کند که پیامبر فرمود: «مَنْ رَأی سُلْطَاناً جَائِراً…» یعنی اگر سلطان ظالمی رو دیدید که بر عرصه قدرت وارد شده و ظلم سیستماتیک را بر جامعه روا داشته، اینجا به هیچ عنوان اجازه سکوت وجود ندارد. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش بر حساسیت ویژه امام نسبت به خواص جامعه تأکید کرد و افزود: حضرت اباعبدالله علیه‌السلام نسبت به سکوت کسانی که در جامعه موثرند، خصوصاً عالمان، دانشمندان و خواص جامعه، حساسیت بیشتری نشان دادند. امام حسین علیه السلام یک سال قبل از کربلا، خطبه مهمی در سفر به حج در منا ایراد فرمودند که محور این خطبه مربوط به عالمان و خواص جامعه است که در آنجا حضرت امام حسین علیه السلام جملاتی جدی دارد. 

وی ادامه داد: امام در این خطبه می‌فرمایند: «شما به دانش و خیرخواهی معروفیید، در دل‌ها مهبتی دارید، می‌بینید پیمان رسول الله خوار شده، کورها، لال‌ها، از کار افتاده‌ها در شهرها رها شدند اما رحم نمی‌کنید و مسئولیت خود رو استیفا نمی‌کنید.» این جملات امام حسین علیه السلام در آن خطبه بسیار مهم است. 

وی در ادامه به سیاست بنی‌امیه اشاره کرد و گفت: بنی امیه دو کار خطرناک نسبت به عالمان و خواص جامعه کردند و نتیجه هم گرفتند: اولاً دهان علما را بستند که شروع این حرکت از قبل از پیدایش بنی امیه به صورت مقدماتی شروع شده بود اما در حکومت بنی امیه نهادینه شد. در نهج البلاغه هم داریم که امیرالمومنین می‌فرماید جامعه پرخطر جامعه‌ای است که عالم، جمع و جاهل، مکرم شود. دانشمندان و عالمان در جامعه اگر دهان‌شان بسته شد یا دهان‌شان را بستند و جاهلان مورد احترام قرار گرفتند، بی‌خردان مورد توجه ارباب جامعه قرار گرفتند، جامعه در سیر سقوط عجیبی قرار می‌گیرد. 

تعریف جدید پیروزی در مکتب حسینی

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در پاسخ به این پرسش که با توجه به‌عدم احتمال پیروزی نظامی برای امام، رسالت ایشان چه تعریف جدیدی از پیروزی به ما ارائه می‌دهد، اظهار کرد: در رابطه با نهضت امام حسین علیه السلام و نگاه حضرت اباعبدالله به پیروزی در یک نهضت بزرگی که پیاده فرمودند، این مطلب را باید مد نظر داشت که از همان ابتدا هم پیروزی ظاهری برای امام حسین علیه السلام قابل پیش‌بینی نبود و بلکه شکست مورد پیش‌بینی بود. کسانی که ملاقات با امام حسین (ع) در مکه یا در مسیر مکه تا کربلا داشتند، عمده این‌ها که از خواص جامعه بودند مانند عالمان، شاعران، مجاهدان، این‌ها اشاره داشتند که شما در این حرکت پیروز نمی‌شوید. 

وی افزود: اما در نگاه حضرت اباعبدالله علیه السلام، پیشرفت معنای دیگری دارد. پیشرفت گاهی به این تحقق این معناست که یک حرکت باطل متوقف شود، گاهی پیشرفت به این است که یک حرکت حقی به صورت نوپا آغاز شود، گاهی پیشرفت به این است که حرکت حقی که آغاز شده، نهادینه شود. امام حسین علیه السلام پیشرفت را در مانع شدن از تحقق و وجود ظلم سیستماتیک، فساد سیستماتیک به نام دین که در جامعه عرضه می‌شد، مانع شدن از چنین چیزی را پیشرفت می‌داند. حالا در این مسیر «شهادت»، به قول قرآن شریف، یکی از زیبایی‌های این برنامه می‌تواند باشد. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش تصریح کرد: آنچه که در نگاه امام حسین علیه السلام معنای جدیدی به پیروزی می‌دهد، همین است که اگر حرکتی مانع از ادامه مسیر باطل شود، مانع از ادامه مسیر ظلم و تعدی بشود، این خود شکل پیروزی است، همانطوری که اگر مجاهدان بتوانند یک آرمان بزرگی از عدالت خواهی رو محقق کنند، اون هم یک پیروزی است. 

مراسم سنتی؛ از عزاداری تا «یاری حسین» در عصر حاضر

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در خصوص کفایت مراسم سنتی و سینه‌زنی برای انتقال پیام عاشورا و مصادیق یاری امام در عصر امروز، گفت: در رابطه با مراسم سنتی در عاشورای امام حسین علیه السلام و بحث یاری نسبت به حضرت اباعبدالله و اهداف امام حسین علیه السلام، باید گفته شود که ما مراسم سنتی را که عزاداری و روضه‌خوانی و ذکر فضایل حضرت اباعبدالله و یادآور آن ظلمی که بر حضرت اباعبدالله و اصحاب و خاندان ایشان دستگاه ظالم رواداشت، ما این مراسم سنتی را باید داشته باشیم و هرساله باید تقویت بیشتری بشود. 

وی در عین حال هشدار داد: اما تقویت مراسم سنتی از روضه و سخنرانی و مراسم آیینی و شعرخوانی تا می‌رسد به نذورات، نباید ما را سرگرم کند به گونه‌ای که غفلت کنیم از محتوای حرکت امام حسین (ع) و خواسته ایشان، نباید در جهت تحقق یک جامعه حسینی غفلت پیدا کنیم. ما نیاز داریم که آرمان‌ها، اهداف، خواسته‌های امام حسین (ع) را به صورت جدی دنبال کنیم و با یک خلاقیت نو که مورد پذیرش جامعه جدید باشد، آن‌ها را محقق کنیم. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش بر توجه به نیازهای جامعه در کنار مراسم مذهبی تأکید کرد و افزود: ما باید در کنار همه آن مراسم مذهبی سنتی در رابطه با عاشورا، توجه به نیازهای جامعه هم داشته باشیم، توجه به حق و حقوق مردم هم داشته باشیم. مردمی که نیازمندند، اگر امام حسین علیه السلام امروز بود، به آن مردم نیازمند رسیدگی می‌کرد، کما اینکه در طول زندگی حدود ۶۰ سال خود به نیازمندان بسیار بسیار رسیدگی کرد. حتی در خود ایام محرم یعنی روز نهم یا روز دهم از روز و ماه محرم، حضرت وقتی شنید که یک نیازمندی، یک ورشکسته به تعبیر اقتصادی، در میان اصحاب‌شان وجود دارد، امام حسین علیه السلام وعده فرمودند که بدهی آن طرف را پرداخت کنند. 

وی ادامه داد: ما با آن اهدافی و وسیله‌ای که امام حسین علیه‌السلام داشته، می‌توانیم به عنوان الگو، یاری حضرت اباعبدالله (ع) بشتابیم. غیر از آن روضه و قند و چای و ایستگاه‌های صلواتی و موکب‌ها و نذورات، می‌توانیم به حق و حقوق مردم هم توجه کنیم. 

حجت‌الاسلام والمسلمین سروش در پایان با تأکید بر رعایت حقوق شهروندی در برگزاری آیین‌ها، خاطرنشان کرد: امروز باید در عین حالی که مراسم مذهبی و سنتی ما هیچ‌گونه منافاتی با حق الناس نداشته باشد، مشکلی برای مردم مراسم ما ایجاد نکند از جهت صداهای زیاد غیر متعارف بلندگوها یا ترافیک شدید و غیر متعارف. در عین حال باید در مسئله حقوق مردم، رابطه مردم جمعیت که مورد توجه حضرت اباعبدالله علیه السلام بوده، به آن‌ها هم پرداخته شود و از آن‌ها غفلت نکنیم. 

انتهای پیام/